تبلیغات
دالغالی دنیز - گذری بر قافیه تركی به بهانه انتشار منظومه «گؤی ارخج»
قالب وبلاگ قالب وبلاگ

دالغالی دنیز
 
اوره کلر آلیشین سئوگی اودیلا*********حیاتین لذتی محبت ده دیر

به وبلاگ من خوش آمدید
 
نوشته شده در تاریخ دوشنبه 3 بهمن 1390 توسط حسین صولتی

قسمت اول : مدتی بود انتظار می كشیدم تا چهره زیبای قافیه را در ادبیات تركی بررسی كنم اما نه فرصتش بود نه دلم می خواست قلم بر روی كاغذ بیاورم و مطلبی بنویسم. قرعه فال بر اینترنت و مباحث قافیه بین شاعر گمنام و منظومه «گؤی ارخج » اثر عطالو در وبلاگ آقای خضوعی( نگارنده مقدمه منظومه گؤی ارخج ) افتاد. تا به بهانه انتشار منظومه گوی ارخج سخنی چند بر شاعران و نویسندگان عزیر بنگارم و جایگاه بخشی از قافیه را در ادبیات تركی و پارسی بررسی كنم. امیدوارم خوانندگان عزیز بدانند نوشته این حقیر بدون تعصب و غرض ورزی است واینكه «كیست به پژوهش دست یازد و به لغزش دچار ناید».

در اینجا لازم میدانم به منتقد« منظومه گوی ارخج » این نكته را برسانم یا هنوز علم قافیه را به درستی نمیداند یا از روی غرض ورزی قافیه هایی را نا مناسب قلمداد كرده است. قافیه در ادبیات تركی جایگاهی بالاتر از ادبیات فارسی دارد چراكه پسوندها و نشانه های جمع در ادبیات تركی به مراتب بیشتر از ادبیات فارسی است. باید اذعان كرد درست نویسی اصول نگارش است و انتقاد اصولی دارد. مثلا كلمات «حوله، شعله» « علم لر، فیلم لر» و چند قافیه مشابه دیگر را از لحاظ هم قافیه بودن نا مناسب قلمداد شده است به چه علت؟ شما شاعر هستید یا زبان شناس؟. به نظرحقیر شما قافیه ها را از بعد ادبی و شعری بررسی نمیكنید بلكه ازدیدگاه زبان شناسی بررسی میكنید. حافظ فرماید:

كمال سرّ محبت ببین نه نقص گناه         كه هركه بی هنر افتد نظر به عیب كند

 چو بشنوی سخن اهل دل مگو كه خطاست   سخن شناس نه ای جان من خطا اینجاست

قسمت اول : مدتی بود انتظار می كشیدم تا چهره زیبای قافیه را در ادبیات تركی بررسی كنم اما نه فرصتش بود نه دلم می خواست قلم بر روی كاغذ بیاورم و مطلبی بنویسم. قرعه فال بر اینترنت و مباحث قافیه بین شاعر گمنام و منظومه «گؤی ارخج » اثر عطالو در وبلاگ آقای خضوعی( نگارنده مقدمه منظومه گؤی ارخج ) افتاد. تا به بهانه انتشار منظومه گوی ارخج سخنی چند بر شاعران و نویسندگان عزیر بنگارم و جایگاه بخشی از قافیه را در ادبیات تركی و پارسی بررسی كنم. امیدوارم خوانندگان عزیز بدانند نوشته این حقیر بدون تعصب و غرض ورزی است واینكه «كیست به پژوهش دست یازد و به لغزش دچار ناید».

در اینجا لازم میدانم به منتقد« منظومه گوی ارخج » این نكته را برسانم یا هنوز علم قافیه را به درستی نمیداند یا از روی غرض ورزی قافیه هایی را نا مناسب قلمداد كرده است. قافیه در ادبیات تركی جایگاهی بالاتر از ادبیات فارسی دارد چراكه پسوندها و نشانه های جمع در ادبیات تركی به مراتب بیشتر از ادبیات فارسی است. باید اذعان كرد درست نویسی اصول نگارش است و انتقاد اصولی دارد. مثلا كلمات «حوله، شعله» « علم لر، فیلم لر» و چند قافیه مشابه دیگر را از لحاظ هم قافیه بودن نا مناسب قلمداد شده است به چه علت؟ شما شاعر هستید یا زبان شناس؟. به نظرحقیر شما قافیه ها را از بعد ادبی و شعری بررسی نمیكنید بلكه ازدیدگاه زبان شناسی بررسی میكنید. حافظ فرماید:

كمال سرّ محبت ببین نه نقص گناه         كه هركه بی هنر افتد نظر به عیب كند

 چو بشنوی سخن اهل دل مگو كه خطاست   سخن شناس نه ای جان من خطا اینجاست

جانبداری بنده از قافیه های شخص خالق «گوی ارخج » نیست بلكه جانبداری ازادبیات مواج واقیانوس آسای زبان تركی است. انصاف نیست بخاطر غرض ورزی یا بیسوادی بازار ادبیات تركی را اینگونه خدشه دار كنید. شعر می نویسد و می خوانید خوب است ولی عاجزانه میخواهم لااقل ندانسته كارشناسی نكنید چرا كه با دست خودمان چراغمان را می كشیم. به جای تبریك و تهنیت به آثار ارزشمند همنوعان خود چرا بدنبال حسادت و جنجالیم . میخواهیم چه چیزی را اثبات كنیم؟انصاف نیمی از ایمان هم هست.

 آرزو دارم دست به دست هم بدهیم جایگاه ادبیات تركی را بر بلند ترین قله ادبی جهان در دنیا برسانیم اگر یونان در فلسفه ومنطق و فرانسه در حقوق حرف اول را در دنیا میزند ان شاء ا... ادبیات تركی هم در دنیا حرف اول بزند.

نظری مختصر بر اصول قافیه :

الف: در قافیه آنچه بدان تكلم كنند و تلفظ میشود معتبر است نه آنچه كتابت كنند زیرا چه بسا حروفی كه نوشته میشود و به تكلم در نمی آید و نیز عكس آن صادق است یعنی حرفی نوشته نمیشود ولی به تكلم درمی آید. در هر دو صورت صورت شنفتنی كلمات معتبراست نه هیات نوشتی آن.

ب : حرف روی فقط یك حرف است ومخصوص قافیه

ج : برای یافتن حرف روی باید نشانه های جمع ( ان- ها- ات – ون – ین ) شناسه ها (ضمایرمتصل) نون مصدری انواع «ی » ها نشانه های صفت فاعلی مفعولی و سایر پسوندها را از آخر قافیه حذف كنیم.

تطبیق مستند قافیه های گوی ارخج با آثار شاعران ترك و نویسندگان هموطن پارسی زبان:

1- در قافیه های والیده ، معاهیده ، ناهیده چون حرف روی اینها (ه) است بدون ایتمولوژی علم و زبان شناسی صحیح است زیرا كه حرف روی فقط یك حرف است ومخصوص قافیه .قافیه های والیده، معاهیده وناهیده در گؤی ارخج، ازنظر استادان ادب فارسی وعروض شناسان ایطاء است كه تكرار قافیه چنان آشكار باشد كه به تأمل نیازی نباشد مانند دانشمند و نیازمند، سازگار و كامكار، نیكان و گیلان وخندان، (تطیبق شعری از لحاظ قافیه)

كدریم سولماغا من گویرمه یه           تیكان طالعمیدن چیچك درمه یه

ائلیمی یوردوموگوزل گورمه یه      یاشیل سمفونیالی باهار- یازقالیر (علی جوادپور)

قافیه های « گویر، در، گور» حرف روی شان « ر» است و« مه یه » پسوند است وتوانسته هم قافیه شود.

یا بند دیگراز نصرت كسمنلی :

« بیردریا اول گمیم اوچون /  بیرعلاج اول غمیم اوچون /

سن اوزونومنیم اوچون  /      بسله   قاداسین   آلدیغیم »

« گمی ، غم، من » با پسوندهای « یم »  توانسته اند قافیه واقع شوند .

2- در كلمات « قوزادی با اوضاع دی» : «دی»  پسوند است درعلم قافیه باید پسوندها و نشانه های جمع نون مصدری و نشانه های صفت فاعلی ومفعولی را باید حذف كرد. « روی » این كلمات میتواند «الف » باشد زیرا در علم قافیه رسم براین است كه صورت ملفوظ كلمه معتبر است نه كتابت آن.

مولوی فرماید :                        باردیگر بایدم جستن زجو            كل شیء هالك الاوجهه

قافیه های « قوزادی با اوصاع دی» و« قاضی سی و یازی سی» اختلاف حذو ازخاندان اقواست زیرا كه صامت آنها یكسان نیست دركتاب عروض وقافیه آقای دكترحسینی بهزادی اندوهجری این مثال دلیل بر مدعاست :

هر وزیر و مفتی و شاعركه او توسی بود      چون نظام الملك و غزالی و فردوسی بود

 3- قافیه های  «خالا، بالا، انا»«آرزییا ، قارسیا » و « تولا ، اولا ، یووا »« سورا، سارا، سونرا»:  درادب فارسی «الف» به تنهایی میتواند اساس قافیه واقع شود. « تولا، اولا، یووا » چرا هم قافیه نیستند ؟ شما میخواهید ایتمولو‌ژی (ریشه یابی) كنید كه « تول،اول، یوو» بشود آن هم صحیح نیست كه در آن صورت شما بیش نیمی از قافیه های اشعار موجود تركی را فاقد اعتبار خواهید كرد.

                            وطنیم شمع دیرمن  پروانا                دولاننام باشینا من یانایانا

                       اوره ییم باغلی دیرآذربایجانا     هرزامان قئیدینه قالمیشام قالام(م . قافلانتی )

كلمه های « پروانه، یانا، آذربایجان» بوسیله حرف « ا » توانسته اند قافیه شوند.قبلا توصیح دادم كه «  الف» اساس قافیه وصحیح است.     

« ممدعمی» باغ دعواسی ایلردی             « عیاسعلی» اونوحق سیز بیلردی

سوزچیخاردی كنده مأمورگلردی                 بیزاونلارون تفگ لرین گوردیق

قورخوموزدان گدردیق گیزلنردیق  « استاد بارز»

نوشتن این توضیح بربند استاد عزیز حمل بربی ادبی نباشد، آیا میتوانید كلمه های « ایله، بیل، گل » را هم قافیه بگیرید ؟ من خود جواب میدهم شرط انصاف نیست بلكه پسوندها توانسته است این كلمات را هم قافیه سازد.پس قافیه های«تولا، یووا، اولا» صحیح هستند.

4- در اشعار« ائل اوغلو» و «ممد آراز» مصداق قافیه های « عطا » برای كلمات « جهاد، دهات، حیات »موجود است .

                     زیرودن،زیرویه سورونور بولود       گوزونده یاش گئدیر، اورگینده اود

                      گئدیرم نه آغلا،نه منی اونوت       ساخلا اوره ییمی  ایستكلرینده « ائل اوغلو»

« بولود، اود، اونوت » هم قافیه اند كه مصداق برای كلمات « جهاد،دهات، حیات » است واین قافیه ها صحیح است .

بوگون تئلئفونا یازیغیم گلیر             بیرواخت همدم اولان ایندی یاد اولوب

زنگین گؤزله نیلمیر ، زنگ گوزله میرم        یازیق خجالتدن ایكی قات اولوب «ممد آراز»

قسمت دوم : 5- «آغارت وقارات»هردو درادب تركی فعل امرهستندودر«آغارتدی وقاراتدی»حرف روی آنها«ت»میباشدوقافیه ها درست اند.

6- به نظر حقیر« لر» پسوند جمع درادب تركی است وبرابر « ان » نشانه جمع فارسی، وبكاربردن « لر» درآخركلمات ‍» علم لرو فیلم لر » نوعی شایگان است. شایگان دراصطلاح شعرا مرداف به ایطاء است لیكن بیشترآن را درتكرار علامت جمع ، مانند: « ان » در كلماتی مانند « مردان، جانان » ویا علامت جمع عربی « ین» دركلماتی مانند « مومنین، مسلمین » وجمع عربی مانند صفات وجهات ! (مختصری درشنات علم عروض وقافیه - دكترجلیل عسگرنژاد).

7- در « تپیلدی، سپیلدی، چكیلدی» كلمه های « تپیل،سپیل، چكیل » حرف روی اینها « ل » است چرا این كلمات از نظر قافیه بودن غلط هستند ؟

8- ممدآراز گفته:        قونسان گیرپیمه بیر ژاله كیمی           كؤچسن ده قلبیمه بیرناله كیمی

                               من سنی بیردولو پیاله كیمی                  گوتوروب المیدن سالان دئیلم

كلمات «گربه، گریه،كورپه» همانندكلمات « ژاله، ناله وپیاله» است و از بعد قافیه صحیح هستند .

9- زلیمخان یعقوب :        قلبینده نه كدر،نه ده آه اولا        باخیشی امانسیز بیر سیلاح اولا

                                  سینم هدف اولا، نیشان گاه اولا           توتا كیپریگیمه اوخا گوزللر

«آه،سیلاح،نیشان گاه » باكلمات « چیه لك،اولیك،یملیك » میتواند قافیه واقع شوندوهمچنین بند :

                       چوخ بارماقدان اوزوك دوشوب               چوخ ایگیدلر یازیق دوشوب

                       الدن  یومروق  اوزاق  دوشوب               دوداغین  آهی   بوشالیب

« رامیز روشن » دراین بند، بالا « اوزوك،یازیق،اوزاق» هم قافیه آورده وهمتای بند «عطا» با كلمه های«اولیك، یملیك، چیه لك» است به نظرم شاید این قافیه ها اشتباه نباشد. اگر باشد قافیه های « رامیز روشن» هم غلط است.

10- ممدآراز :     بیرگوزو ایشیقدی ، بیرگؤزو بوزدو      مكیرلی قادیندی،گلول چوهره قیزدی

                     حلیم دی، كوؤركدی،سرتدی،قودوزدو      من بئله دونیانین نه ییندن كوسوم

« بوزدو،قیزدی،قودوزدو» برابری میكند با كلمه های « چیه لك، اولیك،یملیك » .

11- ممدآراز :          سوز وئردیم سوزآدی دفینه وئره          تك بیرجه اولومسوز قرینه وئره

                       اومدوم نه وئردی كی،كوسدوم نه وئره     من بئله دونیانین نه ییندن كوسوم ؟

دفینه،قرینه،نه وئره   همانند كلمات نی لره ،شیوره، حیدره  است  كه هم قافیه اند.

12- در « قوردو و قوردو» « قورو و قورو» « و» حرف روی است وهم قافیه اند.كه این را كلمات تكراری پنداشته ،اولا جناس ناقصند. ثانیا  تكرار قافیه را ایطاء گویند .سنایی غزنوی می گوید:

ای سنایی شود كار توامروز چو چنگ            تا به خدمت نشوی و نكنی قامت چنگ

مار مردم كش در بحر نكرد آن از كام          شیر مردم كش در بیشه نكرد آن از چنگ

13- در          (بوردا سودآغلیغی،قارتمیز لیگی/   اوردا كؤموررنگی،هیس قاراسی وار/

                        بوردا طبعتین موقدسلیگی/             اوردا جمیعتین اوزقاراسی وار/

دانیشاندا نفسی گول /           اوخویاندا هوسی گول/ 

هر سوزونون توهفه سی گول   /    طبیعتین تر اوغلویم

بیلیرم قدیرینی ذیلین ،پسین/                        آوازین،آهنگین ،نغمه سین،سسین/

هئچ كس منیم اوچون یول گوسترمه سین/          منه ایلاهی دن یول گوستره ن وار)

زلیمخان یعقوب شاعربزرگ ترك حروف « س» و« ز»  را هم قافیه گرفته است وما بدون شك وشبهه باید این را قبول كنیم كه قافیه های «چكمه سی، اكمه سی و طهمه زی » صحیح هستند. وگاهی ضرورت تنگی قافیه ،اقتضای اختلاف درحرف قید میكند، دراین صورت لازم است كه نزدیكی مخرج دوحرف قید رعایت شود .

فردوسی :            چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی                   خداوند امر و خداوند نهی

14- « مشك + ناز، ارك+ ناز » هردواسم مركب هستند هم « مشك و ارك » به تنهایی میتوانندهم قافیه باشند چراكه حرف روی این كلمات «ك» است. و میتواند اسم مركب بدنبال هم بیایند حرف روی آنها « ز» باشد درهردومورد صحیح میباشند.

15- درشعر«زلیمخان یعقوب»

طوفان می قالدیریم ،مئهه می دؤنوم ؟     یاغیش می قالدیریم ،شئهه می دونوم ؟

                                              قولامی چئویلییم،شاها می دونوم؟

        چمنیم،چیچیم،گولوم، گولابیم

        من سنین قلبینه نئجه یول تاپیم

« مئهه،شئهه، شاها »میتواند معادل با كلمه های «ها بئله و نه بیله»هم قافیه بشوند. زیرا شاعربزرگ« الف وه » را دركنار هم قافیه گرفته است.

یا     «كونللرین عشقینه باخ             دویغولارین مشقینه باخ   

سینه لرده داشقینا باخ              سئوگی نین بولاق دیلی وار»

یا                     « بیز بیر عشقین بوتاسیییق            گولو گوله توتاسیییق    

                           بیر چمنده بیته سیییق                سن بیتمه سن من بیتمه رم»

و قافیه های از این قبیل « عشقینه – مشقینه- داشقینا »« بوتا- توتا-بیته» در ادبیات تركی فراوان است.

16- كلمه های «نئج اولدو با هئچ اولدو» چون « ج وچ » بهم درتلفظ نزدیكند میتوانند حرف روی باشند وهم قافیه بشوند.

« ایشیقینی قلبیمه ساچ               گؤزه نوراول قلبه علاج   

ای صاباحیم گؤزومو آچ                      آچیلان گؤزون موبارك» (زلیمخان یعقوب)

17- در كلمات « سئلین، آلین وگلین » حرف روی «ن»است و«میز» پسوند است و كلمات با هم قافیه و صحیح اند.

18- همچنین در« حوله وشعله » حرف روی «ه » است كاملا كلمات ازلحاظ قافیه بودن صحیح هستند.

19- « اله، مله، یالا» دركلمات « الییر،  ملییر ، یالییر» مصداق بارزشان قبلا آمده كه «ه با ا » میتوانند اساس قافیه شوند.

20- در « قاضی و یازی » حرف روی «ی» است و« سی » پسوند است .

21- دركلمات « اثری ،كسری،بصری» قافیه حرف روی «ر» است « اثر،كسر، بصر» قافیه درستی است.

22- قافیه های« جئجیم، سچیم،بیچیم » معادل « با خیب،سیخیب، تاخیب»«نصرت كسمنلی»: 

                               اوگولن شكلینه باخیب آغلاسام          گوزومه بیرعینك تاخیب آغلاسام

                              اوزومواووچوما سیخیب آغلاسام      منیم گوزیاشیمی گورمه یه جك سن

23- برای قافیه درست « دوغول، سوخول ، بوغول» نیز « زلیمخان یعقوب» مصداق خوبی می تواند باشد.

     سئوگی چمنینده ناخیش اولارسان         عومرومه بیر نورلو باخیش اولارسان

صحرایام،قوینومدا یاغیش اولارسان         صحبت سونبوللنر، سؤزه دن گلر

قافیه های « دوغول، سوخول ، بوغول» باهم درست است و «ل» حرف روی است و «دو» پسوند آنهاست و اختلاف حذو دارد.

در پایان این مطلب را باید متذكر شوم كه نقد اساس هر علم است آفرین بر شاعرگمنام ما كه سبب شداین نكات را برای دوستداران شعرتركی بنویسم. و تبریك و شادباش به « عطا» كه منظومه «گوی ارخج» را با مضامین مختلف انتقادی، اجتماعی ، ادبی و... سروده و به اقیانوس مواج ادبیات تركی خدمت شایانی كرده است. امیداست « عطا» شاعر عزیز ما بتواند منظومه هایی مشابه و چه بسا بزرگتراز این منظومه اش بسراید.

همچنین در بین نظرات ابراز شده بود كه سه روزه نمیتوان این منظومه عظیم را نوشت و برای خلق آن همچون « حیدربابا » و سایر منظومه های مشابه به مدت زمان سه تا چهار سال وقت نیاز هست. ازاستادم دكترحلبی : « الخیر لا یاتیك متّصلا» (خیرهمواره به سراغ آدمی نمی آید). ونیزعارفان بزرگ گفته اند: در تجلی تكرار نباشد « لا تكرار فی التجلی »؛ چنانكه اگر فردوسی بزرگ ، یا شیخ سعدی ، یا خواجه شیراز یا هر خداوند ذوق دیگری را امروزه برانگیزند كه صد بیت دیگراز قماش شاهنامه یا« غزلیات» یا دیوان خود باز سرایند ، البته كه نمیتوانند، زیرا آن آثار مرهون به اوقات آنها بوده است واگراثری پدید آمده براثرحالتی بوده است كه در آن زمان پدید آمده است؛ شاعر ما « عطا » براثر ذوق و طبق اظهار خود و شاهدان حاضر، این منظومه در مدت سه روز خلق و آن را از عنایت و الطاف خداوند دانسته است.

با تشكر از جناب آقای خضوعی سردبیر محترم « گویا » كه امكان گفتگوی ادبیات تركی را فراهم می نمایند.

منابع و مآخذ:

1. ائل دایاقنا سلام : استاد بارز  2. عصریمیزین یوخوسوندا :علی جوادپور 3. قوشمالارقوشمالار:ائل اوغلو 4. عؤمورآیناسی : م. قافلانتی 5. گؤی اوزو داش ساخلاماز : رامیزروشن  6. الله سیزدونیایه، گول وطن اوغلو: بهمن وطن اوغلو 7. حئیف او سئوگییه : نصرت كسمنلی  8. بلكه بو یئرلره بیرده گلمدیم: ممدآراز 9. یاخشی كی سن وارسان آی صدفلی ساز: زلیم خان یعقوب  10. عروض و قافیه :دكترحسین بهزادی اندوهجردی 11. عروض وقافیه: دكترناصرالدین شاه حسینی  12.مختصری درشناخت علم عروض وقافیه :دكترجلیل عسگرنژاد.





.: Weblog Themes By Pichak :.





ابزار وبلاگنویسان
ابزار وبلاگنویسان





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
قالب وبلاگقالب وبلاگ