تبلیغات
دالغالی دنیز - نگاهی به قدیمی‌ترین لغت‌نامة تركی جهان - اسدالله مردانی رحیمی
قالب وبلاگ قالب وبلاگ

دالغالی دنیز
 
اوره کلر آلیشین سئوگی اودیلا*********حیاتین لذتی محبت ده دیر

به وبلاگ من خوش آمدید
 
نوشته شده در تاریخ چهارشنبه 15 تیر 1390 توسط حسین صولتی

اگر چه در طول تاریخ لغت‌نامه‌های فراوانی در زمینة واژگان تركی نوشته شده، اما هیچ یك از آنها اهمیت و قدمت « دیوان‌اللغات الترك» محمود كاشغری را ندارد.

اگر چه در طول تاریخ لغت‌نامه‌های فراوانی در زمینة واژگان تركی نوشته شده، اما هیچ یك از آنها اهمیت و قدمت « دیوان‌اللغات الترك» محمود كاشغری را ندارد.

دیوان‌اللغات الترك قدیمی‌ترین لغت‌نامة تركی جهان است كه حدود هزار سال پیش یعنی در سالهای 464 الی 466 ه.ق. بعد از چهار بار بازخوانی و بازنویسی به رشتة تحریر در آمده است.

در مورد زادگاه محمود كاشغری اختلاف نظر وجود دارد؛ گروهی معتقدند كه وی در كاشغر پایتخت تركستان شرقی ( ایالت سینگ كیانگ) در شمال چین به دنیا آمده؛ بعضیها زادگاه او را ناحیة اپال (50 كیلومتری مغرب كاشغر) دانسته‌اند و گروهی هم بر این باورند كه او در سال 380 ه.ق. مطابق 1001 میلادی در شهر بارسغان نزدیك دریاچة ایسیق گؤل كه امروزه در كشور قرقیزستان واقع شده، به دنیا آمده است.

محمود تقریباً بسیاری از قبایل ترك را دیده و لغات و اصطلاحات معمول در بین آنها را جمع‌آوری نموده و حدود 7500 واژه را ثبت و ضبط كرده است.

زمان محمود كاشغری زمان گسترش قدرت و نبوغ تركان در زمینة خدمات نظامی و فرهنگی به جهان اسلام است و قیامهای ضد اسلامی همچون قیام استاد سیس خراسانی، ماه فرید، المقنع و ... به وسیلة تركان سركوب می‌گردد و در نتیجه نزدیكی و تعامل بغداد با تركان افزایش می‌یابد و یاد گیری زبان تركی در كنار زبان عربی در سرتاسر سرزمینهای اسلامی رایج می‌گردد؛ به همین خاطر محمود با هدف تعلیم زبان تركی به عربها و عربی دانها و با ترجمة عربی به تألیف این لغت‌نامه پرداخت تا عرب زبانان به آسانی و بر اساس قواعد زبان عربی آموزش ببینند؛ یعنی محمود بر مبنای قوانین عربی به بررسی واژگان تركی پرداخته است كه در حقیقت كار بسیار مشكلی است؛ اما او به راحتی از عهدة این مشكل برآمده است. خود محمود می‌گوید با نوشتن این كتاب می‌خواهد ثابت كند كه زبان تركی همگام با زبان عربی مانند دو اسب مسابقه به پیش می‌تازند و در جای دیگر به حدیثی نبوی استناد می‌كند كه زبان تركان را بیاموزید كه فرمانروایی آنان دراز و طولانی خواهد بود.

دیوان لغات در 8 كتاب به شرح زیر گردآوری شده است: 1-كتاب همزه 2-كتاب سالم 3-كتاب مضاعف 4-كتاب مثال 5-كتاب ذولثلاثه ( سه گانگان) 6-كتاب ذوالاربعه (چهارگانگان) 7-كتاب ذولغنه (غنه داران) 8-كتاب ذوالساكنین ( جمع دو سكون)

سپس هر كتاب به دو بخش اسمها و فعلها تقسیم شده است.

دیوان الغات ضمن آنكه یك لغت نامة گسترده است، یك فرهنگنامة پر محتوا نیز به شمار می‌رود؛ زیرا در این كتاب مسائل مختلف: تاریخی، جغرافیایی، اسطوره شناسی، شعر، ضرب‌المثل، فولكلور، ریشه‌یابی واژگان، دستور زبان و ... فراوان به چشم می‌خورد.

محمود شخصاً دانشمندی مردمی و فرهنگ دوست است و برای جمع‌آوری و تدوین كتابش در میان ایلات و عشایر به گشت و گذار می‌پردازد؛ بدون آنكه انتظار كوچكترین پاداشی از طغرل سلجوقی خاقان ترك یا القائم بامرالله خلیفة عباسی عرب داشته باشد.

محمود در سال 1098 میلادی یعنی در سن 97 سالگی در زادگاه خود یعنی ناحیة اپال كه در مغرب كاشغر قرا دارد، می‌میرد و در آنجا برای او مقبره‌ای با شكوه بر فراز تپه‌ای خاكی می‌سازند كه از پایین تپه تا سر قبرش 97 عدد پله می‌خورد كه به تعداد سن و سال محمود كاشغری است.

بعد از محمود دهها لغت نامه به پیروی از دیوان‌اللغات‌الترك نگاشته شده كه هیچ یك از آنها نتوانست همپایة دیوان‌اللغات گردد. ما در اینجا فقط به ذكر نام بعضی از آنها بسنده می‌كنیم:

الادراك للسان‌الاتراك، بلغت المشتاق فی‌لغت‌الترك و القفجاق، زهرالملك فی نحو الترك، الافعال فی لسان الترك، قصیدة قواعد لسان‌الترك، التحفت الزكیه فی لغت التركیه، سنگلاخ، التمغای ناصری، لغت فتحعلی قاجار و ...

محمود در دیوان‌اللغات نام 22 قبیله از 24 قبیلة تركان را بدین صورت نام می‌برد: قنق (قینیق)، قیغ (قایی)، ییوا (ایوا)، سلغر (سالور)، افشار، بكتلی (بیگدلی)، بكدلاز، بایات، یزغر (یازر)، ایمور، قره بؤللإك، آلقابؤللإك، ایگدیر، الإره‌گیر، توتورغا (دودورغا)، اولایونتلوق (آلایونتلو)، تؤكر(دؤكر)، بجنك، جوالدوز، جبنی و جروقلوق. (فقط دو قبیلة قیزیق و قارقین در كتاب ذكر نشده است.)

محمود زبانهای مختلف تركان را به 20 لهجه و گویش تقسیم می‌كند؛ بدین قرار: قپچاقی، اوغوزی، یماكی، باشقوردی، باسمیلی، قایی، یباكویی، تاتاری، قیرقیزی، چگلی، تخسی‌یی، یغمایی، اوغراقی، چاروقی، چمولی، اویغوری، تانقوتی، ختایی، خلجی و حاقانی.

در دیوان‌اللغات 250 الی 300 ضرب‌المثل وجود دارد كه بعضی از آنها به همان شكل قدیمی در تركی امروز بخصوص در تركی قشقایی موجود است.

در جابه جای دیوان كاشغری اشعار تركی در اوزان‌هجایی سروده شده كه همه می‌دانیم اصولاً وزن هجایی وزن بومی و ملی شعر تركی است كه تقریباً تاریخی 7000 ساله را طی می‌كند . قالبهای هجایی موجود در دیوان محمود عبارتند از : 5 هجایی، 7 هجایی، 8هجایی، 10هجایی، 11هجایی، 12هجایی و 14 هجایی.

تعداد 4 اسطوره در این كتاب موجود است كه هر كدام در جای خود قابل تأمل است.

باورها و اعتقادات مردم نیز در دیوان كاشغری نوشته شده؛ مثلاً اعتقاد باران خواهی (استمطار) كه به صورت كوسه‌گلین در بین تركان قشقایی مرسوم است در دیوان به چشم می‌خورد.

ظاهراً اولین و قدیمی‌ترین كتابی كه از دیوان كاشغری نام می‌برد، تاریخ بیهقی است. سپس بدرالدین محمود بن موسی‌العیناتی ( از لغویان معروف قرن نهم) در كتاب خود به نام «عقدالجمان فی تاریخ اهل زمان» كه در 30 مجلد تالیف شده، در جلد «انساب و جغرافیا» در فصل «الاتراك» به طور مفصل از دیوان‌اللغات استفاده است.

اما اولین كسی كه توانست دیوان كاشغری را به چاپ برساند، احمد رفعت معروف به معلم رفعت بود كه در سالهای 1333 الی 1335 ه.ق. در 3 جلد چاپ كرد.

در سال 1928 میلادی «كارل بروكلمان» استاد زبانهای سامی این كتاب را به آلمانی ترجمه كرد.

بسیم آتالای در سالهای 1939 الی 1941 با استفاده از دو ترجمة چاپ نشدة معلم رفعت و عاطفت قونیه‌ای این كتاب را به تركی استانبولی برگرداند . در سالهای 1960 الی 1963 صالح م . مطلب اف با استفاده از ترجمه بسیم آتالای دیوان كاشغری را به تركی ازبكی ترجمه كرد .

دیوان لغات در سالهای 1981 الی 1983 در شهر اورمچی به تركی اویغوری ترجمه شد.

«روبرت دنكوف» و «جیمزمك كلی» دو تن از اساتید دانشگاه هاروارد در سالهای 1982 الی 1984 این كتار را در 3 جلد به انگلیسی ترجمه كردند.

در سالهای 1997 الی 1998 «اصغر كرماشولی اگابایوف» كتاب را در 3 جلد به تركی قزاقی ترجمه كرد.

در سال 1375 ه.ش. دكتر محمد دبیر سیاقی با استفاده از ترجمة «كارل بروكلمان» آلمانی قسمت نامها، صفتها، ضمیرها و پسوندهای موجود در كتاب دیوان كاشغری را به فارسی ترجمه كرد.

و خلاصه در سال 1383 ه.ش. محقق گرانمایه پرفسور دكتر حسین محمدزادة صدیق این كتاب را به ناب‌ترین و درست‌ترین شكل به فارسی برگرداند. این ترجمه ارزنده‌ترین كتابی است كه نه تنها ایرانیان بلكه جهان اسلام اعم از ترك، فارس، عرب و ... می‌توانند به نحو احسن از آن استفاده نمایند.

منابع

 

1-دیوان‌اللغات الترك محمود بن الحسین الكاشغری برگردان فارسی از دكتر حسین محمد زادة صدیق.

2-Divan lugat- it- turk tercemesi Ceveren: Besim Atalay.

3-تاریخ بیگدلی پرفسور غلامحسین بیگدلی.

4-نامها و صفتها و ضمیرها و پسوندهای دیوان‌اللغات الترك محمود كاشغری ترجمة دكتر سید محمد دبیر سیاقی.

5-مجله وارلیق دكتر جواد هیئت

منبع:http://www.heyderbaba.ca/

 

اگر چه در طول تاریخ لغت‌نامه‌های فراوانی در زمینة واژگان تركی نوشته شده، اما هیچ یك از آنها اهمیت و قدمت « دیوان‌اللغات الترك» محمود كاشغری را ندارد.

دیوان‌اللغات الترك قدیمی‌ترین لغت‌نامة تركی جهان است كه حدود هزار سال پیش یعنی در سالهای 464 الی 466 ه.ق. بعد از چهار بار بازخوانی و بازنویسی به رشتة تحریر در آمده است.

در مورد زادگاه محمود كاشغری اختلاف نظر وجود دارد؛ گروهی معتقدند كه وی در كاشغر پایتخت تركستان شرقی ( ایالت سینگ كیانگ) در شمال چین به دنیا آمده؛ بعضیها زادگاه او را ناحیة اپال (50 كیلومتری مغرب كاشغر) دانسته‌اند و گروهی هم بر این باورند كه او در سال 380 ه.ق. مطابق 1001 میلادی در شهر بارسغان نزدیك دریاچة ایسیق گؤل كه امروزه در كشور قرقیزستان واقع شده، به دنیا آمده است.

محمود تقریباً بسیاری از قبایل ترك را دیده و لغات و اصطلاحات معمول در بین آنها را جمع‌آوری نموده و حدود 7500 واژه را ثبت و ضبط كرده است.

زمان محمود كاشغری زمان گسترش قدرت و نبوغ تركان در زمینة خدمات نظامی و فرهنگی به جهان اسلام است و قیامهای ضد اسلامی همچون قیام استاد سیس خراسانی، ماه فرید، المقنع و ... به وسیلة تركان سركوب می‌گردد و در نتیجه نزدیكی و تعامل بغداد با تركان افزایش می‌یابد و یاد گیری زبان تركی در كنار زبان عربی در سرتاسر سرزمینهای اسلامی رایج می‌گردد؛ به همین خاطر محمود با هدف تعلیم زبان تركی به عربها و عربی دانها و با ترجمة عربی به تألیف این لغت‌نامه پرداخت تا عرب زبانان به آسانی و بر اساس قواعد زبان عربی آموزش ببینند؛ یعنی محمود بر مبنای قوانین عربی به بررسی واژگان تركی پرداخته است كه در حقیقت كار بسیار مشكلی است؛ اما او به راحتی از عهدة این مشكل برآمده است. خود محمود می‌گوید با نوشتن این كتاب می‌خواهد ثابت كند كه زبان تركی همگام با زبان عربی مانند دو اسب مسابقه به پیش می‌تازند و در جای دیگر به حدیثی نبوی استناد می‌كند كه زبان تركان را بیاموزید كه فرمانروایی آنان دراز و طولانی خواهد بود.

دیوان لغات در 8 كتاب به شرح زیر گردآوری شده است: 1-كتاب همزه 2-كتاب سالم 3-كتاب مضاعف 4-كتاب مثال 5-كتاب ذولثلاثه ( سه گانگان) 6-كتاب ذوالاربعه (چهارگانگان) 7-كتاب ذولغنه (غنه داران) 8-كتاب ذوالساكنین ( جمع دو سكون)

سپس هر كتاب به دو بخش اسمها و فعلها تقسیم شده است.

دیوان الغات ضمن آنكه یك لغت نامة گسترده است، یك فرهنگنامة پر محتوا نیز به شمار می‌رود؛ زیرا در این كتاب مسائل مختلف: تاریخی، جغرافیایی، اسطوره شناسی، شعر، ضرب‌المثل، فولكلور، ریشه‌یابی واژگان، دستور زبان و ... فراوان به چشم می‌خورد.

محمود شخصاً دانشمندی مردمی و فرهنگ دوست است و برای جمع‌آوری و تدوین كتابش در میان ایلات و عشایر به گشت و گذار می‌پردازد؛ بدون آنكه انتظار كوچكترین پاداشی از طغرل سلجوقی خاقان ترك یا القائم بامرالله خلیفة عباسی عرب داشته باشد.

محمود در سال 1098 میلادی یعنی در سن 97 سالگی در زادگاه خود یعنی ناحیة اپال كه در مغرب كاشغر قرا دارد، می‌میرد و در آنجا برای او مقبره‌ای با شكوه بر فراز تپه‌ای خاكی می‌سازند كه از پایین تپه تا سر قبرش 97 عدد پله می‌خورد كه به تعداد سن و سال محمود كاشغری است.

بعد از محمود دهها لغت نامه به پیروی از دیوان‌اللغات‌الترك نگاشته شده كه هیچ یك از آنها نتوانست همپایة دیوان‌اللغات گردد. ما در اینجا فقط به ذكر نام بعضی از آنها بسنده می‌كنیم:

الادراك للسان‌الاتراك، بلغت المشتاق فی‌لغت‌الترك و القفجاق، زهرالملك فی نحو الترك، الافعال فی لسان الترك، قصیدة قواعد لسان‌الترك، التحفت الزكیه فی لغت التركیه، سنگلاخ، التمغای ناصری، لغت فتحعلی قاجار و ...

محمود در دیوان‌اللغات نام 22 قبیله از 24 قبیلة تركان را بدین صورت نام می‌برد: قنق (قینیق)، قیغ (قایی)، ییوا (ایوا)، سلغر (سالور)، افشار، بكتلی (بیگدلی)، بكدلاز، بایات، یزغر (یازر)، ایمور، قره بؤللإك، آلقابؤللإك، ایگدیر، الإره‌گیر، توتورغا (دودورغا)، اولایونتلوق (آلایونتلو)، تؤكر(دؤكر)، بجنك، جوالدوز، جبنی و جروقلوق. (فقط دو قبیلة قیزیق و قارقین در كتاب ذكر نشده است.)

محمود زبانهای مختلف تركان را به 20 لهجه و گویش تقسیم می‌كند؛ بدین قرار: قپچاقی، اوغوزی، یماكی، باشقوردی، باسمیلی، قایی، یباكویی، تاتاری، قیرقیزی، چگلی، تخسی‌یی، یغمایی، اوغراقی، چاروقی، چمولی، اویغوری، تانقوتی، ختایی، خلجی و حاقانی.

در دیوان‌اللغات 250 الی 300 ضرب‌المثل وجود دارد كه بعضی از آنها به همان شكل قدیمی در تركی امروز بخصوص در تركی قشقایی موجود است.

در جابه جای دیوان كاشغری اشعار تركی در اوزان‌هجایی سروده شده كه همه می‌دانیم اصولاً وزن هجایی وزن بومی و ملی شعر تركی است كه تقریباً تاریخی 7000 ساله را طی می‌كند . قالبهای هجایی موجود در دیوان محمود عبارتند از : 5 هجایی، 7 هجایی، 8هجایی، 10هجایی، 11هجایی، 12هجایی و 14 هجایی.

تعداد 4 اسطوره در این كتاب موجود است كه هر كدام در جای خود قابل تأمل است.

باورها و اعتقادات مردم نیز در دیوان كاشغری نوشته شده؛ مثلاً اعتقاد باران خواهی (استمطار) كه به صورت كوسه‌گلین در بین تركان قشقایی مرسوم است در دیوان به چشم می‌خورد.

ظاهراً اولین و قدیمی‌ترین كتابی كه از دیوان كاشغری نام می‌برد، تاریخ بیهقی است. سپس بدرالدین محمود بن موسی‌العیناتی ( از لغویان معروف قرن نهم) در كتاب خود به نام «عقدالجمان فی تاریخ اهل زمان» كه در 30 مجلد تالیف شده، در جلد «انساب و جغرافیا» در فصل «الاتراك» به طور مفصل از دیوان‌اللغات استفاده است.

اما اولین كسی كه توانست دیوان كاشغری را به چاپ برساند، احمد رفعت معروف به معلم رفعت بود كه در سالهای 1333 الی 1335 ه.ق. در 3 جلد چاپ كرد.

در سال 1928 میلادی «كارل بروكلمان» استاد زبانهای سامی این كتاب را به آلمانی ترجمه كرد.

بسیم آتالای در سالهای 1939 الی 1941 با استفاده از دو ترجمة چاپ نشدة معلم رفعت و عاطفت قونیه‌ای این كتاب را به تركی استانبولی برگرداند . در سالهای 1960 الی 1963 صالح م . مطلب اف با استفاده از ترجمه بسیم آتالای دیوان كاشغری را به تركی ازبكی ترجمه كرد .

دیوان لغات در سالهای 1981 الی 1983 در شهر اورمچی به تركی اویغوری ترجمه شد.

«روبرت دنكوف» و «جیمزمك كلی» دو تن از اساتید دانشگاه هاروارد در سالهای 1982 الی 1984 این كتار را در 3 جلد به انگلیسی ترجمه كردند.

در سالهای 1997 الی 1998 «اصغر كرماشولی اگابایوف» كتاب را در 3 جلد به تركی قزاقی ترجمه كرد.

در سال 1375 ه.ش. دكتر محمد دبیر سیاقی با استفاده از ترجمة «كارل بروكلمان» آلمانی قسمت نامها، صفتها، ضمیرها و پسوندهای موجود در كتاب دیوان كاشغری را به فارسی ترجمه كرد.

و خلاصه در سال 1383 ه.ش. محقق گرانمایه پرفسور دكتر حسین محمدزادة صدیق این كتاب را به ناب‌ترین و درست‌ترین شكل به فارسی برگرداند. این ترجمه ارزنده‌ترین كتابی است كه نه تنها ایرانیان بلكه جهان اسلام اعم از ترك، فارس، عرب و ... می‌توانند به نحو احسن از آن استفاده نمایند.

منابع

 

1-دیوان‌اللغات الترك محمود بن الحسین الكاشغری برگردان فارسی از دكتر حسین محمد زادة صدیق.

2-Divan lugat- it- turk tercemesi Ceveren: Besim Atalay.

3-تاریخ بیگدلی پرفسور غلامحسین بیگدلی.

4-نامها و صفتها و ضمیرها و پسوندهای دیوان‌اللغات الترك محمود كاشغری ترجمة دكتر سید محمد دبیر سیاقی.

5-مجله وارلیق دكتر جواد هیئت





.: Weblog Themes By Pichak :.





ابزار وبلاگنویسان
ابزار وبلاگنویسان





تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک
قالب وبلاگقالب وبلاگ